شطرنج

امروز که توکلاس درس بودم یکی از بچه ها اسم مهره های شطرنج رو ازم خواست .از اون جایی که توکلاس همیشه وقت کم میارم و به قول بچه ها اگه سر صحبت باز بشه تهش رو الله اعلم, ترجیح دادم تو وبم مطلبو بذارم.با اجازه از وب آقای آرش استفاده کردم .

نگاهی به نام خارجی ساير مهره های شطرنج و مقايسه آنها با نام فارسی اشان جالب است:

King
معنای لغوی «پادشاه» است، و در فارسی هم به همان نام «شاه» ترجمه شده است.

Queen
همانطور که گفته شد، به معنای «ملکه، شهبانو و زن پادشاه» است، اما در فارسی به «وزير» ترجمه شده. دليلش را نميدانم.

Rook
معنای لغوی اين کلمه به معنای «کلاغ زاغی و کلاغ سياه» است. اما نام فارسی آن «رخ» است. در مورد اين مهره گويا نام Rook از نام فارسی آن برگرفته شده است. «رخ» در زبان فارسی به معنای «ارابه جنگی» است.

Bishop
به معنای «اسقف» است که يکی از مقامات کليسا است. اما در شطرنج فارسی به «فيل» ترجمه شده!

Knight
در ديکشنری اين واژه به «قهرمان، شواليه، نجيب زاده و سوارکار» ترجمه شده. در فارسی هم به نام «اسب» شناخته ميشود. احتمالا دليل اين نامگذاری شکل اين مهره است، که به شکل کله اسب است.

Pawn
در زبان انگليسی اين واژه به معنای «گروگان» است. در صفحه شطرنج ايرانيها به اين مهره «سرباز» يا «پياده» ميگويند.

به نظر ميرسد، به جز مهره «شاه» که ترجمه فارسی و انگليسی اش شبيه هم است، و «رخ» که نام انگليسی اش برگرفته از نام فارسی است، ترجمه هايی که برای نام مهره های «پياده» و «اسب» شده نيز تا اندازه ای قابل تحمل است (يعنی دست کم نام های فارسی و انگليسی اين مهره ها به شکل و شمايل خود مهره مرتبط هستند).

اما نميدانم چرا «ملکه»، «وزير» دربار شده است، و «اسقف» اعظم به مقام شامخ «فيل» بودن رسيده است!

درست نميدانم اين نامها که ما داريم، ترجمه ای از روی نامهای خارجی است، يا آنها از زبان فارسی ترجمه کرده اند، يا هر دو از زبان سومی ترجمه شده. اما به نظر ميرسد نامهای انگليسی نامهای بامسماتری هستند. مثلا نام «ملکه» با توجه به قدرت فوق العاده آن، نام بهتری برای مهره «وزير» است. در مورد «فيل» که خيلی قضيه حادتر است، شکل و شمايل اين مهره نه تنها هيچ شباهتی به فيل ندارد، که اتفاقا خيلی هم شبيه کلاه «اسقف»هاست.

بگذريم، اگر کسی چيزی دراين باره ميداند، ما را هم خبر کند. ممنون ميشوم.

مثالی از شعر خاقانی:

از اسب پیاده شو بر نطع ِ زمین رخ نه / زیر ِ پی ِ پیلش بین شه‌مات شده نعمان

می‌بینی که نام‌های همه‌ی مهره‌های شطرنج جز وزیر یا فرزین در این بیت آمده. البته نطع هم به معنای صفحه‌ی شطرنج است.

یا این بیت از مولوی:

تا کی دوشاخه چون رخی تا کی چو بیذق کم تکی
تا کی چو فرزین کژ روی فرزانه شو فرزانه شو

بیدق=عربی‌شده‌ی پیاده
فرزین= وزیر

نا گفته نماند که ایرانی ها به این بازی shatranj و هندی ها shaturanga  می گفتند .البته شطرنج هندی ها با شطرنج امروزه خیلی متفاوت بوده و شطرنجی که ما امروزه به نام  chessمی شناسیم بیشتر شبیه به شطرنج ایرانیست. به هر حال تمام مهره های شطرنج نشانه قدرت   شاهان  ,سیاست و قدرت وزیران واستحکام کاخ ها ورنج و زحمت مردم در طول تاریخ بوده است .پس زمانی که بر صفحه شطرنج می نشینید و متفکرانه مهره های خود را حرکت می دهید , صدای تاریخ را نیز میشنوید.